U każdego człowieka podczas rozwoju ruchowego kształtuje się dominacja jednej strony ciała nad drugą – lateralizacja, która przejawia się jako preferencja do używania określonej ręki, nogi, ucha i oka. W pierwszym półroczu dziecko nie wykazuje jeszcze przewagi funkcjonalnej żadnej strony ciała, do przedmiotu wyciąga obie ręce. Pierwsze oznaki dominacji jednej strony możemy zaobserwować po 6. miesiącu życia, np. dziecko częściej zwraca głowę w jedną stronę. Na przełomie 1. i 2. roku życia, gdy dziecko zaczyna chodzić, maluch ponownie angażuje w jednakowym stopniu obie nogi i obie półkule mózgowe. Obserwuje się więc okresowy zanik przejawów lateralizacji. Wracają one ok. 2. roku życia, kiedy chód jest już zautomatyzowany. Praworęczność zazwyczaj ustala się około 2.-3. roku życia, leworęczność w wieku 3-4 lat. Zwykle na przełomie wieku przedszkolnego i szkolnego ustala się ostateczna lateralizacja czynności ruchowych obu rąk, której dojrzewanie kończy się w wieku 12-14 lat.
Spokojnie, to tylko leworęczność...
Twoje dziecko częściej sięga po zabawki lewą ręką? Chce jeść, czesać się, rysować tylko nią? Nie denerwuj się, prawdopodobnie jest leworęczne, podobnie jak około 15% populacji.
Jeszcze nie tak dawno leworęczności próbowano oduczyć. Nasi rodzice, dziadkowie znają przypadki przestawiania na siłę dzieci leworęcznych do pisania prawą ręką. Dziś wiadomo już, że wpływa to negatywnie na rozwój dziecka, które potem może mieć problemy z koncentracją, pamięcią, dysgrafią, dysleksją, dysortografią, czytaniem, pisaniem, a nawet mówieniem (jąkaniem się). Zmiany powodują nadmierne i niepotrzebne przeciążenie półkuli mózgu, która nie jest dominująca. Dodatkowo jest to niepotrzebny stres dla dziecka, który z czasem może powodować obniżenie samooceny.
Tymczasem lewa ręka nie jest zła, a leworęczność jest po prostu „innym pomysłem naszego organizmu„ na funkcjonowanie. W wielu kulturach leworęczność była i jest przychylnie traktowana. Starożytni Inkowie oddawali cześć ludziom leworęcznym. W Ameryce północnej żyło plemię Zuni, które wierzyło, że ludzie leworęczni przynoszą szczęście. Starożytne bóstwa uważano za leworęczne, a lekarze i wróżbici przedstawiani na inskrypcjach często trzymali atrybuty swojej profesji właśnie w lewej ręce.
Leworęczność – skąd się bierze?
Leworęczność jest wynikiem dominowania w mózgu półkuli prawej, co sprawia, że lewa część ciała jest bardziej sprawna. Leworęczność zwana także lateralizacją lewostronną jest najczęściej dziedziczona genetycznie. Do rzadkości należą przypadki, kiedy jest ona wynikiem uszkodzenia lub słabszego rozwoju lewej półkuli mózgu. Prawo i leworęczność jest tylko jednym z objawów dominacji jednej połowy ciała nad drugą. Aby dokładnie określić stronność należałoby sprawdzić wszystkie narządy podwójne – oczy, uszy, nogi. Zdarza się, że dziecko jest leworęczne, ale prawonożne czy prawooczne, nazywa się to lateralizacją skrzyżowaną i może nieść z sobą pewne trudności.
Jak ją rozpoznać?
Już roczne dzieci wykazują tendencję do korzystania częściej z jednej rączki. Na tym etapie, jedyne co możesz robić to, obserwować. W późniejszym wieku stronność będzie coraz bardziej zauważalna. Około 2. roku życia ustala się praworęczność, leworęczność nieco później. Czy nasze dziecko jest leworęczne, możemy ustalić metodą domowej obserwacji:
Którą rączką dziecko je?
Którą rączką się czesze?
Którą rączką myje zęby?
Którą rączką sięga po przedmioty?
Którą rączką układa klocki?
Którą rączką rzuca i łapie przedmioty?
Twoje dziecko jest leworęczne? Nie denerwuj się i nie próbuj go przestawiać na prawą rękę, przyniesie mu to więcej szkody niż pożytku. Jeśli nie ma problemów motorycznych, nie potrzebna będzie żadna wizyta u specjalisty. Natomiast, jeśli ma trudności w nauce pisania, rysowania prawdopodobnie trzeba będzie skonsultować się z poradnią pedagogiczną bądź psychologiczną. W trakcie badania przejdzie szereg rutynowych testów pozwalających określić lateralizację ręki, nogi, oka, ucha. Być może zostaną zalecone ćwiczenia rekompensacyjne (prowadzone w szkole lub indywidualnie w domu).
Jak pomóc dziecku leworęcznemu?
Świat praworęcznych sprawia czasem trudności dzieciom leworęcznym, dlatego istotne jest, aby im pomóc w przystosowaniu się. Stworzenie atmosfery akceptacji i zrozumienia ewentualnych trudności, motywacja do pracy, w szczególności do dodatkowych ćwiczeń rekompensacyjnych to zadania dla rodziców. W okresie przed szkolnym bardzo ważne jest, aby opiekunowie odpowiednio przygotowali dziecko do roli ucznia, wymaga to od nich osobistego zaangażowania. Powinni oni codziennie czytać dzieciom, zachęcać do zabaw pobudzających wyobraźnię, rozwijających myślenie, mowę, wspólnie poznawać świat i przyrodę, także w zajęciach manualnych. O leworęczności trzeba powiedzieć nauczycielowi czy przedszkolance, aby mogli oni przygotować odpowiednie miejsce pracy dla naszego dziecka.
Nauka pisania i rysowania
Dzieci rozpoczynające naukę w szkole posiadają już umiejętności ruchowe konieczne do wyćwiczenia umiejętności płynnego pisania. Niestety, nie zawsze są one właściwie wykorzystywane w nauce pisania – dowodzą wyniki badań specjalisty od sensomotoryki Christiana Marquardta. Aby pomóc dziecku w nauce pisania, przygotuj dla niego miejsce pracy:
- światło powinno padać na biurko z prawej strony
- dziecko powinno siedzieć z lewej strony biurka
- zakup odpowiednich dla dzieci leworęcznych przyborów szkolnych
- początkowo dziecko powinno uczyć się pisać ołówkiem.
W trakcie nauki trzeba zwrócić uwagę na:
- odpowiedni chwyt pióra, ołówka - powinno się go trzymać w trzech palcach: między kciukiem i palcem środkowym, zaś palec wskazujący naciska ołówek od góry, drugi koniec ołówka powinien być skierowany ku lewemu ramieniu
- ułożenie zeszytu i ręki - zeszyt powinien leżeć po lewej stronie osi ciała dziecka (ręka lewa podczas pisania zbliża się od strony lewej do osi ciała), ukośnie, jego górny lewy róg powinien być skierowany ku górze blatu)
- odpowiednia pozycja ciała - obie stopy oparte o podłogę, plecy wyprostowan podczas pisania palce powinny znajdować się poniżej liniatury.
W nauce pisania i rysowania ważne jest, aby dziecko używało przyborów przeznaczonych dla leworęcznych. Na naszym rynku kilka firm (m.in. Pelikan, Stabilo, Faber Castell) proponuje takie produkty. Pomoce te są dopasowane do dzieci pod względem ergonomicznym – uwzględniają siłę dziecka i krzywizny dłoni, a faktura materiału, z którego wykonany jest wyrób, powinna sprzyjać pewności chwytu.
I ostatnia porada: przede wszystkim motywuj dziecko i wspieraj. Spraw by ewentualne niepowodzenia w nauce nie były powodem stresu lub niechęci dziecka. Spraw by z Twojego dziecka wyrósł pewny siebie dorosły człowiek.
Leworęczność coraz bardziej popularna
W ostatnich latach liczba osób deklarujących się jako leworęczni rośnie. Przyczyniło się do tego respektowanie „odwróconego świata” w codziennym funkcjonowaniu. Wychodząc naprzeciw potrzebom leworęcznych produkuje się coraz więcej przedmiotów codziennego użytku dedykowanych właśnie im. W wielu krajach powstają sklepy dla leworęcznych, gdzie można znaleźć odpowiednio przystosowane przybory szkolne, instrumenty i narzędzia. Na licznych forach i serwisach tworzą się społeczności leworęcznych, istnieją również serwisy poświęcone tylko osobom leworęcznym jak np. www.leworecznosc.pl. To wszystko, aby edukować rodziców i pedagogów do pracy z dziećmi posługującymi się lewą rączką. W Anglii powstała Światowa Organizacja Kluby Leworęcznych, która ustanowiła 13 sierpnia Międzynarodowym Dniem Leworęcznych. To już niedługo, pamiętajcie zatem, aby złożyć życzenia wszystkim leworęcznym!
Twoje dziecko jest leworęczne? Jak widzisz, dziś to żaden problem. Nie martw się, to niepotrzebne.
Autor: Anna Kusak
Powiązane artykuły: Atuty leworęczności
© Mamopedia.pl 2010
dr n. med. Iwona Jańczewska
specjalista pediatra, specjalista neonatolog; pracuje w Klinice Neonatologii AM w Gdańsku, a także prowadzi wykłady i zajęcia praktyczne ze studentami. Zajmuje się m.in. leczeniem noworodków...
Jak można odkryć u dziecka leworęczność i jak z nią postępować?
Możemy samodzielne sprawdzić lateralizację naszej pociechy, np. poprzez obserwację, którą rączką wykonuje wiele codziennych czynności (zamyka drzwi, myje zęby, czesze włosy), którą rączką sięga po łyżeczkę, widelec lub nóż umieszczone na środku stołu. Cenna jest obserwacja podczas zabawy, kiedy dziecko nie zastanawia się, którą ręką sięga po kredki, układa puzzle czy klocki. Aby rozwój przebiegał harmonijnie, lepiej jest, aby dominowała jedna połowa ciała, a więc np. lewa ręka, lewa noga, lewe oko. Dlatego zaobserwujmy, czy nasze leworęczne dziecko chętniej kopie piłkę lewą nogą, chodząc po schodach, wyciąga lewą nóżkę jako pierwszą, oraz czy zagląda przez dziurkę od klucza również lewym oczkiem.
Większość z nas to osoby praworęczne, dlatego gdy rodzice zauważą, że ich dziecko jest leworęczne, często reagują niepokojem. Na szczęście czasy, gdy dzieci leworęczne były „przestawiane” na praworęczność, dawno mamy za sobą. Rodziło to u dzieci poczucie inności, wywoływało stres, powodowało, że nie osiągały sprawności ani jednej, ani drugiej rączki, w efekcie np. otrzymywały złe stopnie za prowadzenie zeszytów. Pamiętajmy, że leworęczność u dzieci nie jest niczym złym, wymaga jedynie większej obserwacji i pomocy w sytuacjach trudnych, zwłaszcza w momencie rozpoczynania nauki szkolnej. Warto wtedy poświęcić trochę uwagi, aby nauczyć dziecko przyjmowania właściwej pozycji w ławce czy przy biurku, odpowiedniego trzymania pióra i zeszytu.
Jeśli dziecko jest leworęczne i zlateralizowane na lewą stronę i nie ma większych problemów w trakcie czynności ruchowych, nie jest konieczna wizyta u psychologa czy pedagoga. Jeśli natomiast w trakcie nauki szkolnej wystąpią problemy w czytaniu, pisaniu, rysowaniu, warto zasięgnąć opinii specjalisty.