Świetlica szkolna

Świetlica szkolna jest integralną i niezastąpioną częścią systemu wychowania szkolnego, która w racjonalny sposób organizuje dzieciom ich czas wolny przed i po lekcjach.

Trochę historii

Sam wyraz "świetlica" oznacza "izbę główną w domu, pokój gościnny, paradny; izbę w chacie góralskiej, w której przechowywano odzież i majątek, i w której obchodzono uroczystości rodzinne"1.

Początków pracy świetlicowej należy szukać w drugiej połowie XVIII wieku. W tym czasie dążenia postępowych grup społecznych zmierzały do kształtowania człowieka mądrego, kulturalnego, dobrego obywatela, zdrowego i sprawnego fizycznie. Ustawy Komisji Edukacji Narodowej z roku 1783 zalecały: "(...) aby każdego dnia szkolnego czasy przeznaczone były na rozrywkę dla dzieci, a zwłaszcza po obiedzie i wieczorem, wyraźnie stanowiąc, aby co dzień, o ile możności, na wolnym powietrzu się zabawiały. A kiedy tego pora nie dozwoli, różne ćwiczenia i rozrywki odbywały się w domach i takowe ułożenie wiadome przez profesora być powinno uczniom"2.

W XIX wieku podejmowano pojedyncze próby działań opiekuńczo-wychowawczych z inicjatywy stowarzyszeń i organizacji o charakterze filantropijnym bądź charytatywnym.

Istotnym momentem w historii pracy opiekuńczo-wychowawczej było powołanie do życia w 1889 roku w Krakowie parku zabaw przez dra Henryka Jordana. Był to pierwszy park w Europie przeznaczony do gier i zabaw dla dzieci pozbawionych opieki.

W 1908 roku powstało Towarzystwo Higieny Praktycznej, inicjując nowy typ instytucji - świetlice i dziecińce, których patronem został Bolesław Prus. Można je uznać za prototyp dzisiejszych świetlic.

Kolejną organizacją, która stworzyła wiele ognisk zabaw i pracy dla dzieci matek pracujących, było Towarzystwo Przyjaciół Dzieci, powstałe w 1914 roku. Wydawało pismo "Świetlice dziecięce", przeznaczone dla wychowawców i instruktorów.

Pod koniec I wojny światowej, u progu odzyskania niepodległości, zaczęły powstawać świetlice jako odrębne
placówki wychowawcze, mające na celu rozwijanie patriotycznej i demokratycznej postawy, kształtowanie człowieka kulturalnego, twórczego o rozwiniętych horyzontach umysłowych.

Okres międzywojenny to czas największej popularności ruchu świetlicowego. Powstawały wówczas w całym kraju świetlice: szkolne, żołnierskie, dworcowe, harcerskie. Skierowane były przede wszystkim do dzieci i młodzieży z biednych, miejskich środowisk.

Dużą rolę w ich rozpowszechnianiu odegrała wówczas międzynarodowa organizacja YMCA (chrześcijańskie stowarzyszenie filantropijne zajmujące się organizowaniem czasu wolnego chłopców). Obok niego prężnie działało Towarzystwo "Świetlica", założone przez nauczycieli i działaczy oświatowych.

Po II wojnie światowej nadzór nad działalnością świetlic przejął Departament Wychowania Pozaszkolnego, powstały w Ministerstwie Oświaty. Departament dążył do objęcia pracą wychowawczą jak największej liczby dzieci. Zajęcia świetlicowe zaczęły upodabniać się do pracy na lekcji. Popularność świetlic zaczęła w związku z tym stopniowo maleć i mniej więcej w latach pięćdziesiątych nastąpił upadek świetlic. Ponownie rozwinęły się w latach siedemdziesiątych, głównie w szkołach podstawowych, jako odzew na zapotrzebowanie zapewnienia opieki dzieciom w młodszym wieku szkolnym przed i po lekcjach. Mimo wielu prób tworzenia świetlic dworcowych, przyzakładowych, wczasowych, miejscem systematycznej pracy opiekuńczo-wychowawczej są świetlice szkolne, pozaszkolne świetlice środowiskowe oraz terapeutyczne.

Świetlica dzisiaj
Współczesna świetlica szkolna jako wewnątrzszkolna instytucja wychowania wspomaga i uzupełnia pracę szkoły we wszystkich jej zakresach: opieki, oddziaływań wychowawczych i dydaktycznych, jak i zabiegów terapeutycznych. W swych celach i zadaniach uwzględnia podstawowe funkcje czasu wolnego: odpoczynek (tj. regenerację sił fizycznych i psychicznych) rozrywkę, która wyzwala przyjemne emocje, oraz rozwijanie indywidualnych zdolności i zainteresowań.

Zmieniająca się dynamicznie rzeczywistość, wiedza i zainteresowania dzieci wymagają ciągłych poszukiwań, lepszych rozwiązań oraz nowych pomysłów w pracy świetlicowej. Z przykrością stwierdzam, że ten obszar systemu oświaty jest zupełnie zaniedbany. Wychowawca świetlicy na rynku wydawniczym znajduje zaledwie kilka pozycji, z których nie wszystkie są poprawne pod względem merytorycznym, podczas gdy nauczyciele innych specjalności są zasypani różnorodnymi publikacjami fachowymi. Podobnie wygląda sytuacja szkoleń dla nauczycieli świetlic, a przecież po nauczycielach nauczania zintegrowanego jest to najliczniejszy zespół w szkołach podstawowych.

Współczesna świetlica powinna sprostać wyzwaniom świata nowoczesnego, przygotować dzieci do życia w bardzo złożonych układach społecznych i politycznych o różnych systemach wartości, bogatej kulturze, charakteryzującej się zmiennością form i treści. Jedynie ludzie wszechstronnie rozwinięci, samodzielni i twórczy, będą w stanie dokonywać właściwych wyborów i iść drogą najcenniejszych wartości. Świetlica szkolna może znacząco przyczynić się do właściwego kształtowania postaw społecznych, o ile jej potencjał zostanie odpowiednio wykorzystany.

Do świetlic szkolnych zapisanych jest często ok. 2/3 uczniów klas I-III. Mamy więc szansę intencjonalnego oddziaływania wychowawczego na znaczną część populacji dzieci w wieku od 7-10 roku życia. Okres, w którym dzieci uczęszczają do świetlicy w szkole podstawowej, jest ostatnią fazą znaczących wpływów wychowawczych. W późniejszych okresach kształtowania się osobowości wpływ dorosłych jest znacznie ograniczony.

O skuteczności pracy wychowawczej decyduje wiele czynników: kompetencje wychowawcy, pozytywna atmosfera, indywidualne i podmiotowe traktowanie ucznia, atrakcyjność otoczenia i warunki, w którym odbywa się proces stawania się wartościową jednostką.

Ale funkcjonowanie świetlicy należy udoskonalić w zakresie wielu obszarów.

Jakość spędzanego czasu wolnego ma istotny wpływ na rozwój człowieka. Władze oświatowe powinny więc zainteresować się funkcjonowaniem świetlic szkolnych i stworzyć im bezpieczne i higieniczne warunki. Nie sprzyja temu aktualna, nadmierna liczebność (w niektórych świetlicach w godzinach szczytu przebywa czasami około 70 dzieci), wywołująca negatywne zjawiska, jak: hałas, nadmierna ilość bodźców, pobudzenie, stres, agresja, znużenie, bóle głowy, anonimowość.

Poprawę sytuacji świetlic należy rozpocząć od udostępnienia im większej liczby sal, zwiększenia nakładów finansowych na wyposażenie, remonty, wymianę zepsutego sprzętu, zagospodarowanie terenów przyszkolnych, aby pobyt dziecka w świetlicy kompensował mu chwilowy brak rodziny, co jest możliwe tylko poprzez pracę w mało licznych grupach.

Niezbędne są także uregulowania prawne dotyczące dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (uczniów klas integracyjnych), które wymagają szczególnej i specjalistycznej pomocy.
Zapotrzebowanie społeczne na świetlice w szkołach podstawowych będzie wzrastało, ponieważ coraz więcej rodziców pracuje; czas ich pracy się wydłuża, a rozpowszechniający się model rodziny 2+1 nie sprzyja kształtowaniu prospołecznej postawy. Świetlica jest dla wielu dzieci jedynym miejscem ważnych dla nich spotkań, zabaw i kontaktów z rówieśnikami.

Organizacja pracy świetlicy
Świetlica szkolna pracuje w oparciu o Regulamin funkcjonowania świetlicy, który szczegółowo określa jej zadania, organizację i zasady postępowania w konkretnych sytuacjach. Z regulaminem powinni być zapoznani rodzice, najlepiej na zebraniu zorganizowanym na początku roku szkolnego.

Zasady obowiązujące dzieci na terenie świetlicy powinien regulować regulamin wewnętrzny, który jest "kontraktem" zawartym z dziećmi i wspólnie z nimi stworzonym.

Zadania wychowawczo-dydaktyczne, skorelowane z programem wychowawczym szkoły, zawarte są w rocznym planie pracy wychowawczo-dydaktycznej.

Tematyka zajęć realizowanych w świetlicy zamieszczona jest w miesięcznych planach zawierających hasła tygodnia oraz tematykę zajęć codziennych.

Każda świetlica powinna również posiadać orientacyjny rozkład dnia, uwzględniający specyfikę swojej pracy oraz rozkład lekcji szkoły.

W rozkładzie dnia powinny być uwzględnione zajęcia prowadzone przez nauczycieli, najlepiej jedna godzina przed lekcjami i jedna po lekcjach, którą może być zorganizowane odrabianie zadań domowych, czas na samodzielne, spontaniczne zabawy dzieci, w dni pogodne pobyt na świeżym powietrzu; po południu zabawy wspólne mogą przybrać formę jedynie zabaw odprężających (ruchowych, sportowych, relaksacyjnych itp.).

Formy zajęć, powtarzających się cyklicznie w ciągu tygodnia, zawiera tygodniowy rozkład zajęć. Są to planowane i celowe jednostki zajęć wychowawczo--dydaktycznych prowadzone przez nauczyciela świetlicy (np. zajęcia plastyczne, umuzykalniające, żywego słowa, ekologiczne, profilaktyczne, koło taneczne).

Zajęcia organizowane przez nauczyciela mogą być prowadzone w układzie:
- poziomym - zajęcia świetlicowe związane z hasłem tygodnia i realizowane codziennie, różnymi formami, ze zmieniającymi się grupami dzieci,
- pionowym - zajęcia powtarzające się systematycznie co tydzień, prowadzone tą samą formą np. koło teatralne, lub związane z jedną problematyką, np. zajęcia wychowania komunikacyjnego i skupiające tę samą grupę dzieci.

Dokumentem codziennej pracy nauczyciela są dzienniki zajęć (do dzisiaj nie zostały opracowane i zatwierdzone dzienniki zajęć świetlicowych!). Najczęściej korzystamy z dzienników zajęć wychowawczych. W dzienniku zapisujemy hasło tygodnia oraz dominujące formy aktywności danego dnia, a więc tematykę zajęć prowadzonych przez nauczyciela, nazwy zabaw zespołowych, wiodące formy aktywności dzieci podczas ich zabaw dowolnych, odrabianie zadań domowych.

Trudności w realizowaniu podstawowych zadań świetlicy
1. Złe warunki lokalowe - wskazane, aby liczba sal była proporcjonalna do liczby zapisanych dzieci; w każdej świetlicy minimum dwie sale - jedna do zabaw głośnych, druga do cichych.

2. Nadmierna liczebność dzieci w grupie świetlicowej - w jednej sali nie powinno być więcej niż 25 dzieci.

3. Brak rozwiązań prawnych dotyczących pobytu dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi - dotyczy szkół z oddziałami integracyjnymi - wskazane zmniejszenie liczebności grupy świetlicowej, w której znajdują się te dzieci oraz drugi nauczyciel z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym.

4. Brak higieny i bezpieczeństwa warunków pobytu w świetlicy, wynikający z powyższych trudności: hałas, konflikty, nadmierna ilość bodźców rodzących stres, pobudzenie, dekoncentrację, znużenie, bóle głowy, anonimowość.

5. Brak środków finansowych na nowoczesne, higieniczne, estetyczne i atrakcyjne dla współczesnych dzieci wyposażenie - wymiana zniszczonego wyposażenia (np. dywany, meble, sprzęt sportowy), remonty, zagospodarowanie terenu przyszkolnego, sprzęt audiowizualny, itp.

6. Brak uregulowań prawnych, które określałyby podstawowe zadania, organizację, warunki lokalowe, zadania nauczyciela. Uregulowania te zapobiegłyby swobodnej interpretacji znaczenia i roli świetlicy szkolnej, co przyczyniłoby się do podniesienia jej poziomu i prestiżu w społeczeństwie.

Powiązane artykuły

• Tutaj podaj linki do artykułów w Mamopedii, które są powiązane z twoim tekstem